واما گفتار :

آيا تا به حال به سالمندان فكر كرده ايد ؟

به ويژگي هاي روحي و رواني آنها چطور ؟

به دوره سالمندي خودتان چه ؟

آيا برنامه اي براي دوران پيري خودتان در نظر گرفته ايد ؟

اغلب ، واژه هايي چون پيري ، سالخوردگي يا كهولت ، براي ما ويژگي هايي نظير حواس پرتي ، فراموشي ، كندي و انعطاف ناپذيري را تداعي مي كند . بدون شك ، نوع تلقي مردم از سالمندان ، عامل موثري در شكل دادن به شخصيت و عزت نفس آنان است .

 به نظر مي رسد ، درجوامع صنعتي ، سالمندان ، قرباني اينگونه قضاوتهاي قالبي و نادرست هستند .

سالمنداني كه در طول عمر خود به كارهاي علمي ، هنري و ادبي اشتغال داشته اند ، حتي در اواخر پيري ، ممكن است افت هوشي نداشته باشند .

براي مثال ، افرادي چون پابلو پيكاسو1 ، جرج برنارد شاو2 ، برتراندراسل3 و آندرس سگوويا4 به ترتيب در حوزه هاي نقاشي ، نويسندگي ، فلسفه و موسيقي ،  در سنين بالا عملكردي استثنايي داشته اند . حتي جورج برنز ، نويسنده كتاب معروفي  به نام گري سي ، براي ايفاي نقش مهمي در يك نمايشنامه كه طبق برنامه قبلي بايد در سالروز 100 سالگي او برپا مي شد ، آمادگي كافي داشت .

جالب است كه تمام بليت هاي  اين نمايشنامه از چندسال قبل به فروش رفته بود ! ( اسدورا ، لستر ، 1990 ، ص 421)

نكته ديگراين است كه تحول اجتماعي سالمندان تا حدود زيادي به عوامل فرهنگي و اجتماعي وابسته است . دركشورهايي كه سالمندان بالاجبار از جامعه كناره مي گيرند و در فعاليتهاي اجتماعي ، سياسي ، هنري و توليدي به بازي گرفته نمي شوند ، احساس پوچي و بي ارزشي مي كنند . اما در جوامعي كه افراد سالمند از قرب و منزلت  اجتماعي برخوردار باشند ، احساس خلاء  جاي خود را به احساس تماميت و عروج مي دهد . ( جمهري ، 1377 )

نظريه كناره گيري :

برخي از روان شناسان معتقدند ، با افزايش سن ، سالمندان از فعاليت هاي اجتماعي كناره مي گيرند .

 اين تمايل ، تاحدودي معلول ضعف قواي جسمي ، از دست دادن دوستان و اقوام ، بازنشستگي ، افسردگي و يا حتي تمايل به خودكشي است .

بسياري از سالمندان احساس مي كنند در جامعه جوانان جايگاه خاصي ندارند به همين  دليل  ، كناره گيري از آن را ترجيح مي دهند . به نظر مي رسد تمايل به كناره گيري مبتني بر اصل دوسويه است . مردم نيز با نوع برخوردهاي خود ، سالمندان را در كناره گرفتن از جامعه و انزواي اجتماعي تشويق مي كنند .

 به نظر مي رسد اگر جامعه بتواند براي سالمندان فرصتهاي مناسبتري فراهم كند ، آنها در بين اعضاي خانواده و اجتماع خود نقش فعالتري به عهده خواهند گرفت .(جمهري ، 1377)

نظريه فعاليت :

درمقابل نظريه كناره گيري ، نظريه فعاليت مطرح شده است .

 طرفداران اين نظريه معتقدند ، ادامه فعاليت اجتماعي ، نقش مهم و سازنده اي در زندگي سالمندان دارد ، اگر جامعه ، سالمندان را به  ايفاي نقش هاي فعالتر و متنوع تر تشويق كند ، زندگي آنها معنا و مفهوم بيشتري پيدا مي كند .

 مشاركت اجتماعي سالمندان مي تواند حس ابتكار و خلاقيت آنان را تقويت كند و ميزان فعاليت آنان را افزايش دهد . ( گورملي ، آن و همكاران ؛ ص 522 )

متأسفانه در جوامع صنعتي ، سالمندان  ضمن برخورداري از مزاياي مناسب مالي و بهداشتي ، در نوعي انزواي اجتماعي به سر مي برند .

درعوض دركشورهاي آسيايي و اسلامي ، عليرغم فقر مالي ، سالمندان هنوز قرب و منزلت بيشتري دارند . در بعضي  از كشورهاي جهان ، مردم براي تجربه هاي غني سالمندان ارزش خاصي  قائلند و معتقدند هميشه مي توان از تجربه هاي ارزنده آنها استفاده كرد .

جالب است كه اصطلاح « پير دير » و « پير خردمند» كم و بيش در بسياري از زبانهاي جهان به چشم مي خورد . با اين وصف در جامعه كنوني ايران به دليل افزايش روزافزون جمعيت جوان ، سالمندان به شدت در اقليت سني قرار دارند ، به همين دليل به نيازهاي بهداشتي ، مالي ، رفاهي و اجتماعي آنان به مراتب كمتر از نسل جوان توجه مي شود .   (جمهري ، 1377 )

 قصه گويي و سالمندان :

به عقيده بسياري از روان شناسان ، از جمله " ب . ف . اسكينر " قصه گويي براي ميانسالان و سالمندان مي تواند احترام و اتكاي به نفس را براي آنها به ارمغان آورد و لحظات شادي بخشي را در روابط خانوادگي و دوستانه آنها ايجاد كند . ( مهاجري ، 1378)

از طرفي پالينگ مي گويد ،ارضاي كنجكاوي خويشتن يكي ازبزرگترين منابع شادماني است ويا درتحقيقي علت نبودن احساس شادماني سالمندان درعصر حاضراين است كه از وجود آنها براي گفتن قصه كمتراستفاده مي شود .(كريمي ، 1380)

و اما حرف آخر :

 شايد به نظربيايد اين نتيجه گيري از باب خاطره اي كه در ابتدا ذكر كردم ، حكايت نوشدارو باشد پس از مرگ سهراب چراكه :

 اگر پيش از اينها ، مطالعاتي در زمينه احساسات و عواطف سالمندان و اثرات سودمند قصه گويي بر روان آنها داشتم ، شايد يك برنامه هفتگي يا ماهانه براي مادرم تنظيم مي كردم تا او قصه هاي فولكلورش را براي نوه ها و بچه هاي فاميل ، قصه گويي كند آنوقت شايد او احساس مي كرد كه هربار دوستان كوچكي دور كرسي جمع شده اند و انتظار آمدنش را مي كشند  و هر بار براي اينكه قصه تازه اي را براي بچه ها بازگو كند . اميد تازه اي براي زنده ماندن پيدا مي كرد .

اما فكر مي كنم هنوز هم خيلي دير نشده

 مادرها و پدرها

 مادر بزرگ ها و پدربزرگ هاي زيادي

در گوشه گوشه اين دنيا زندگي مي كنند

كه اگر اين نوشته بتواند روزنه كوچكي از اميد را در وجود  حتي يكي از آنها بوجود آورد ، انگار مادرم هنوز زنده است و قصه مي گويد .

شايد من ، شايد تو

و شايد دستگاهها و متوليان فرهنگ ، ادب و هنر كشور بتوانند با يك برنامه ريزي هدفمند و درحالي كه  اثرات پيشرفت تكنولوژي در عصر حاضر بر هيچ كس پوشيده نيست ، اميد به  قصه گويي و اميد به زندگي را درميان كهنسالان امروز و كهنسالان فردا پرورش دهند .

 و همچون گذشته ، سنت هاي ديرينه كرسي نشيني و شب زنده داري را احياء و تداوم بخشند .

 اما اين بار نه فقط براي خاطر بچه ها ، بلكه به خاطر وجود مبارك سالمندان عزيز و دوست داشتني .

                                                                                                      با سپاس

                                                                              رقيه دوست فاطمي ها

                                                                               مربي فرهنگي هنري مجتمع

   كانون پرورش فكري كودكان و نوجوانان استان يزد

                                                                               پاییز 1386

 منابع   :

·   جزايري ، سيد مرتضي ، ( 1385) . مقاله تاثير تربيتي قصه گويي در نظام آموزشي . انتشارات كانون پرورش فكري كودكان و نوجوانان

·        جمهري ، فرهاد (1377) . روانشناسي رشد 2 ، كانون پرورش فكري كودكان و نوجوانان

·        كريمي ، عبدالعظيم (1380) . تربيت طربناك . چاپ اول ، مؤسسه  فرهنگي منادي تربيت .

·     مقالات برگزيده قصه گويي . از نهمين جشنواره قصه گويي  كانون پرورش فكري كودكان و نوجوانان ( ۱۳۸۵)

·    مهاجري ، زهرا ، ( 1378 ) ، قصه و قصه گويي ، مشهد ، انتشارات خانه آبي